🏛️ Emeviler Döneminde İslamiyet Nasıl Değişti?
Emeviler dönemi, İslam tarihinin en kritik kırılma evrelerinden biri olarak kabul edilir. Hz. Muhammed sonrası Dört Halife döneminin ardından iktidara gelen Emevi hanedanı, hilafeti siyasal bir yapıya dönüştürerek İslamiyet’in yönetim anlayışında köklü değişikliklere yol açtı.
Bu süreç, yalnızca bir iktidar değişimi değil; din–devlet ilişkisinin yeniden tanımlanması anlamına geliyordu.
⚖️ Hilafetin Saltanata Dönüşmesi
Dört Halife döneminde seçim ve istişareye dayalı bir yönetim modeli vardı. Ancak Muaviye bin Ebu Süfyan ile birlikte hilafet, fiilen babadan oğula geçen bir saltanata dönüştü.
Bu dönüşüm, hilafetin saltanata dönüşmesi olarak tarihe geçti.
Yezid’in veliaht ilan edilmesi, İslam siyaset geleneğinde monarşik yapının başlangıcı kabul edilir. Böylece ümmet iradesi yerini hanedan merkezli iktidara bıraktı.
🩸 Kerbela ve Siyasal Kırılma
680 yılında yaşanan Kerbela Olayı, İslam dünyasında onarılamaz bir travma oluşturdu. Hz. Hüseyin ve beraberindekilerin Yezid güçleri tarafından öldürülmesi, yalnızca bir askeri çatışma değil; meşruiyet krizinin sembolü oldu.
Bu olay, Sünni–Şii ayrışmasının tarihsel temel taşlarından biri olarak kabul edilir ve mezhep ayrışmalarının kurumsallaşmasına zemin hazırladı.
🏳️ Arap Milliyetçiliği Politikası
Emeviler döneminde Arap kimliği devlet ideolojisinin merkezine yerleştirildi. Arap olmayan Müslümanlara (mevali) ikinci sınıf uygulamalar yapılması, eşitlik ilkesinin zedelenmesine yol açtı.
Bu yaklaşım, İslam’ın evrensel kardeşlik vurgusuyla çeliştiği gerekçesiyle tarihçiler tarafından eleştirilir.
Arap milliyetçiliği temelli yönetim anlayışı, Abbasilerin iktidara geliş sürecini hızlandıran toplumsal tepkileri tetikledi.
📜 Dinî Söylemin Siyasallaşması
Emeviler döneminde hutbeler ve resmi dinî söylem, siyasal meşruiyet üretme aracına dönüştü. Özellikle muhalif figürlere yönelik dini argümanların kullanılması, İslam’ın ahlaki–manevi çerçevesinin siyasal propaganda ile iç içe geçmesine yol açtı.
Bu dönem, İslam tarihinde “iktidar merkezli din yorumu” tartışmalarının başlangıcı olarak değerlendirilir.
🧠 Stratejik Analiz: Deformasyon mu, Devletleşme mi?
Burada kritik soru şudur:
Emeviler dönemi gerçekten bir “deformasyon” muydu, yoksa İslam’ın imparatorluk ölçeğinde devletleşme sürecinin doğal sonucu mu?
Objektif bakıldığında:
-
Siyasal merkezileşme arttı
-
Dini meşruiyet iktidar aracına dönüştü
-
Mezhep temelli ayrışmalar derinleşti
-
Etnik hiyerarşi oluştu
Ancak aynı dönemde:
-
Kurumsal devlet yapısı inşa edildi
-
Para sistemi ve bürokrasi geliştirildi
-
İslam coğrafyası genişledi
Dolayısıyla mesele yalnızca inanç değil; güç, iktidar ve devlet aklı ekseninde okunmalıdır.
📌 Sonuç
Emeviler dönemi, İslamiyet’in siyasal formunun değiştiği bir eşik olarak değerlendirilebilir. Hilafetin saltanata evrilmesi, Kerbela sonrası mezhep kırılmaları ve Arap merkezli yönetim anlayışı, bugün dahi süren tartışmaların temelini oluşturur.
Bu dönem, İslam tarihinde din ile iktidar arasındaki gerilimin en görünür hale geldiği evredir.
